FEDERATA PANSHQIPTARE E AMERIKES

HISTORI                ARKIVI                   KANUNORE          BIBLIOTEKA        INFORMACION                   GAZETA DIELLI                  KRYESIA               FORUM 

Me 13 Qershor 2009, ne Usstin Hall, Monroe College, Bronx, New York, Federata PanShqiptare e Amerikes pati nderin  te organizoje nje conference kulturore me rastin e 100 vjetorit te botimit te gazettes em te vjeter shqiptare ne bote, Gazetes “Dielli” . Per te pranishmit referate u paraqiten prej Prof. dr. Beqir Meta ; Anton Çefa;Sevdai Kastrati; Dalip Greca; Prof. dr. Muharrem Dezhgiu, Naum Prifti dhe Idriz Lamaj .

Me poshte mund te lexoni te plota referatet e prezantuara si dhe urimet e pergezimet e marra prej njerezve e njesive te ndryshme.

LETËRSIA ARTISTIKE NË FAQET E GAZETËS “DIELLI” nga NAUM PRIFTI

 

 

Kur flasim për letërsinë artistike në faqet e Diellit, kemi parasysh si letërsinë origjinale nga autorë shqiptarë, ashtu edhe letërsinë e përkthyer nga gjuhët e tjera, prozë e poezi, meqë ato përbëjnë një binom të pandarë.

Duke shfletuar Diellin befasohemi nga larmia e shkrimeve artistikë të botura qysh kur filloi botimi i tij më 1909. Në faqet e tij shihen  autorë me famë ndërkombëtare, e midis të tjerash vlen të shënohet se janë botuar jo vetëm tregime të shkurtra, dhe poezi që praktikisht zenë pak vend dhe preferohen nga gazetat, por edhe novela që vazhdonin disa numra me radhë. Përzgjedhja e veprave të botuara dëshmon kulturën e gjerë të editorëve të Diellit,  njohuritë e tyre për letërsinë botërore dhe po ashtu kontaktet me kritikën bashkë kohëse. Fan Noli, Konica dhe kryesia e Vatrës synonin t’i njihnin emigrantët shqiptaro-amerikanë, me disa nga kryeveprat e letërsisë botërore, edhe pse shumica e lexuesve të Diellit ishin analfabetë, ose vetëm me disa klasa të fillores. Ata e shihnin letërsinë si mjet efikas për edukimin artistik të emigrantëve dhe njëkohësisht patriotik. Nga ana tjetër botimi i letërsisë artistike, sidomos përkthimet ndihmonin të hidheshin poshtë denigrimet e pasosura për gjuhën shqipe nga shovinistët grekë, si  gjuhë barinjsh, e pa aftë të shprehte ndjenja të holla, mendime artistike e filozofike.    

Në kohën kur në ShBA doli në dritë “Dielli” në trojet etnike shqiptare, dua të them në katër vilajetet e saj, nuk kishte asnjë gazetë, asnjë revistë shqip, mbasi qeveria turke i quante subversive. Patriotëve Rilindës s’u mbeti rrugë tjetër veç t’i botonin gazetat, revistat e librat shqip jashtë kufijve të perandorisë Otomane. Shtegun e çeli  De Rada me botimin e revistës  “Fiamuri i Arbërit” në Itali më 1883, e  përmuajshme politike, shoqërore, kulturore. Pastaj botimi i gazetave e  revistave mori hov nëpër kolonitë shqiptare Bukuresht, Sofie, Athinë, Kairo.  

Në Amerikë patrioti Sotir Peci nisi botimin e gazetës “Kombi”  më 1906. Aty punoi disa kohë edhe Fanoli dhe përvoja e fituar e ndihmoi të drejtonte me sukses gazetën “Dielli.” Noli ka qenë editori i saj i parë, ai që e vuri mbi themele të shëndosha, çka e dëshmon jetëgjatësia e saj një shekullore. Gazeta si organ i Federatës Panamerikane “Vatra” kishte karakter politik, shoqëror e kulturor, pra t’i shërbente komunitetit dhe atdheut.  Letërsia artistike zakonisht në gazetat jo specifike qe e rastësishme,  anësore, jo e përhershme. Nuk ka asnjë gazetë tjetër që ta ketë kundruar letërsinë si pjesë integrale të punës së saj. Nga kjo anë  gazeta “Dielli” shënon një rekord në shtypin shqiptar të para luftës dhe të pas luftës II botërore, si brenda e jashtë atdheut.  

Merita i takon konceptit që kishte Noli, editori i Diellit, për rolin dhe vlerën e letërsisë artistike. Pikpamjet e tij gjetën përkrahje si nga Konica, ashtu edhe nga Kristo Floqi, Kostë Çekrezi, njerëz me kulturë e vizion për të ardhmen.   

Te koleksioni i Diellit, vërehen emra autorësh të antikitetit, sikurse Eskili, Herakliti, te ata të Mesjetës, Shakespeare, Moliere, Cervantes, Khajam, te klasikët Gëte, Heinrich Heine, Ibsen, Victor Hugo, Maksim Gorki, Tolstoi, Mopassan, Stendhal, Alphons Daudet, Ibanez, Longfellow, Irving Washington e deri te kontemporanët Fridrih Niçe, Rudyard Kipling, Edgar Allan Poe, Bjornson, etj.  etj.

Shumë nga përkthimet mbajnë firmën e Nolit, ose psudonimet që përdorte. Te libri “Noli i panjohur” Efthim Dodona, me hulumtimet për jetën e Nolit në Harvard, ribotoi edhe përkthimet e tij botuar te “Kombi” dhe te “Dielli.” Ai vëren se komedinë me një akt “Martesa me pahir” të Molierit, Fanoli e quan adaptim mbasi ndryshoi, më sakt shqiptarizoi  emrat e personazheve, spostoi vendin e veprimit në Korçë dhe latinizmat i ktheu në greqizma duke vënë në lojë elementët progrekë. Atje ku profesori grek e pyet me ç’gjuhë do t’i flasë, latinisht, gjermanisht, frëngjisht, turqisht, protagonist ngulmon “Jo! Shqip, shqip, shqip!” Noli e përfundon komedinë me thirrjen “Rroftë Hyrieti. Rroftë Korça greke! Poshtë Masonët!” duke e aktualizuar që të shijohej nga shikuesit emigrantë.

Novelën e Stendalit “Vanina Vanini” Noli e zgjodhi për të theksuar dramën e heroinës, e cila për të fituar të dashurin denoncon kryengritësit karbonarë, por pëson disfatë se Misirili e neverit sapo merr vesh ngjarjen. Dashuria e tij për atdheun është më e madhe se për Vaninën, çka na kujton vargjet e Petëfit “Për dashurinë jap jetën/Për liri jap dashurinë”.

Te “Dielli” gjejmë përkthime nga Faik Konica, Kost Çekrezi, Dennis Kambury, autor i fjalorit të parë anglisht-shqip (1917), Shevqet Bënça, Dhionis Karbunara, të cilët janë të periudhës më të hershme.

Veç përkthimeve të spikatura nga Anglishtja, gjermanishtja, frëngjishtja, rusishtja, jidishtja, disa prej të cilave zunë vend në antologjitë e shkollave, sikurse “Korbi” dhe “Anabel Lee” të Edgar Allan Poes, Noli botoi mjaft poezi origjinale, midis të cilave edhe “Jepni për Nënën,” (25 maj 1917) një manifest që ngriti peshë zemrat e shqiptarëve tej e mbane Amerikës. Dy vargjet e saj “Mbahu Nëno, mos ki frikë/ Se ke djemtë nëAmerikë” u kthyen në shprehje popullore. Epopeja u përsërit gjatë luftës për çlirimin e Kosovës, (1999) me ndihmat kolosale materiale nga emigrantët  dhe me vullnetarët e “Batalionit Atlantiku” që rrëfyen se në rembat e shqiptarëve vazhdonte të rridhte gjaku i Isë Boletinit dhe Adem Jasharit.

 Gjatë një shekulli “Diellin” e kanë drejtuar një sërë editorësh, të cilëve u shprehim mirënjohjen për aftësitë dhe zellin e treguar. Pa përjashtim të gjithë kanë mbajtur lart dashurinë për atdheun, të pandarë nga dashuria për liri. Përkulemi me nderim pëpara kujtimit të Kostë Çekrezit, Qerim Panaritit, Xhevat Kallajxhiut, Refat Gurazezit, Eduard Liços, Arshi Pipës dhe shprehim respekt për editorin e fundit poetin dhe studiuesin Anton Çefa. Kërkojmë falje që nuk po i përmendim të gjithë.

“Dielli” u bë tribunë e mendimit shqiptar, jashtë vargojve te censurës komuniste. Në shkrimet letrare të kësaj periudhe shprehet malli për vendlindjen, vuajtja nga mbyllja hermetike e kufijve, dëshira për ta parë atdheun të lirë. Do të sjell si shembull poezinë e Xhevat Kallajxhiut “Si e dua Shqipërinë,” jo aq për bukurinë e vargjeve, se sa për mendimin që ngërthen.

“Un’ e dua Shqipërinë

Të fortë, të lulëzuar,

Me dy bijat të bashkuar

Me Kosov’ e Çamërinë,

Nga Mitrovica n’Janinë.

Un’ e dua Shqipërinë,

Që të hy e dal lirisht,

Të flas haptas, sinqerisht,

Pa frikë dhe kërcënime,

Pa burgje dhe internime.”

Poeti i poemit “Vallja e Vdekjes” bëhet kësisoj zëdhënës për ndjenjat dhe mendimet e të mërguarve politikë.

Do të sjell edhe një shembull tjetër, poezinë e Agim Karagjozit kushtuar dhimbjes për vdekjen e Nënës, hidhërimit që nuk iu ndodh në çastet e fundit, një poezi e ndjerë, mbrujtur me mallëngjim.

Në bazë të copave të botura te “Dielli,” Qerim Panariti redaktoi librin e Konicës “Shqipëria Kopshti shkembor i Europës Juglindore,” dhe po ashtu mblodhi krijimet e Fanolit te “Album “ (II) me krijimet e pambledhura në Albumin e parë, duke evidencuar trashëgimin e Nolit. Refat Gurazezi botoi një historik të Vatrës, Arshi Pipa botoi një sërë studimesh per De Radën e letërsinë shqipe, Eduard Liço hartoi përmbledhjen e bukur “Flamurtar i Kombit” për figurën e Nolit nga autorë që e kanë njohur së afërmi.

“Dielli”e pasuroi letërsinë shqipe, me përkthime cilësore të autorëve të huaj, prozë e poezi. Shumë nga ato vepra, si “Vanina Vanini,” “Madam Fifi,” “Martesë me pahir,” “Dy miqtë” u ripërkthyen dhe u botuan në vitet ’60-70, dhe ne i lexuam me kënaqësi, pa e ditur se ato ishin përkthyer e botuar te “Dielli” gjysmë shekulli më parë. Ky fakt tregon se përzgjedhja e autorëve ka qenë cilësore. Në 100 vjetët e rrugëtimit të tij historik “Dielli” ka qenë tribunë e mendimit demokratik të pa censuruar, e njëkohësisht tribune për krijimet artistike të emigrantëve politikë dhe të emigrantëve të rinj pas vitit ‘90.   

Botimet e letërsisë artistike te “Dielli” ruajnë vlera të larta estetike dhe njëkohësisht gjuhësore.

 

New York -qershor 2009

“Dielli” në 100-vjetorin e tij. Evoluimi i programeve, editorët - Anton Çefa

 

                

Dielli” është e vetmja gazetë që ka shoqëruar zhvillimet e historisë së re të kombit tonë që nga pragu i lindjes së shtetit shqiptar dhe krijimi i këtij shteti e deri në ditët tona. Edhe pse ka qenë thjesht organ i një shoqate dhe zëdhënës i një diaspore larg atdheut, ai ka luajtur një rol të konsiderueshëm dhe ndonjëherë shumë të rëndësishëm në zhvillimin e këtyre ngjarjeve, dhe, po ashtu, në ndikimin e edukimit dhe emnacipimit shpirtëror të krejt botës shqiptare.

                 Si gazetë e një shoqate të krijuar për t’i shërbyer çështjes kombëtare dhe të angazhuar gjithnjë nga ky synim i lartë, ajo ka pasqyruar në shkrimet e veta tiparet e qenësishme të kësaj shoqate në rrjedhën e kohës dhe, para së gjithash, profilin e saj të përkushtuar atdhetar dhe fizionominë e saj thellësisht demokratike e perëndimore.

                 Juristi erudit dhe atdhetari i flaktë, Hasan Dosti, duke folur në Seminarin e organizuar me rastin e 60-vjetorit të “Diellit”, i ka përcaktuar kështu “Vatrën” dhe “Diellin”:

                 “Vatra” dhe “Dielli”, janë shprehje simbolike këto. Na zgjuanë iden’ e zjarrit e të dritës, që do të thotë flakë patriotizmi dhe rreze kulture. Këtyre simbolizmave u janë përgjegjur edhe realitetet”.

 

                 Në fjalën time do të përqëndrohem pikërshit në pasqyrimin në “Dielli” të realiteteteve të këtyre dy simbolikave, realitete të cilat përbëjnë qenësinë e këtyre dy “instituteve kombëtare”, siç i ka quajtur vatrani veteran e i devoçëm, Refat Gurrazezi, historian i parë i “Vatrës”, Federatën Panshqiptare Vatra dhe gazetën “Dielli”.

                 Realiteti i parë është sendërtuar në synimin e gazetës për ta bërë të qartë çështjen kombëtare, për të sugjeruar rrugët për zgjidhjen e saj në çdo moment historik të krijuar, dhe për të punuar në dobi të kësaj zgjidhjeje. Është pikërisht ky realitet impulsi i lindjes së “Diellit”.

Lindja e “Diellit” ka historikun e vet. Siç e dimë të gjithë, me mbylljen e gazetës “Kombi” (1909) të Sotir Pecit në Boston dhe të revistës “Albania” të Faik Konicës në Londër(1909), nuk kishte një gazetë shqipe që të luftonte për të drejtat kombëtare të shqiptarëve. Nevoja për një organ shtypi u bë edhe më urgjente për një çështje të tillë, kur xhonturqit burgosën në Shkodër Dervish Himën, sepse i gjetën Flamurin e Shqipërisë me vete, dhe asnjë gazetë e Shqipërisë nuk guxoi dot të dilte në mbrojtje të tij. Atëherë Noli, në krye të shoqërisë “Besa-Besën”, shoqëri që qe formuar dy vite më parë me nismën e Sotir Pecit dhe të tijen, ku bënin pjesë një grup atdhetarësh, më të shumtit nga fshatra të rrethit të Korçës, kryesisht nga Katundi, vendosën botimin e gazetës “Dielli”, pagëzuar nga Noli. Numri i parë i tij doli më 15 shkurt të vitit 1909, si organi i kësaj shoqërie. Shumë shpejt “Dielli” u bë një nga organet kryesore të shtypit shqiptar të asaj kohe.

Në mbledhjen e shoqërisë “Besa-Besën”, një muaj mbas botimit të nr. të parë të “Diellit”, u propozua për editor të gazetës Faik Konica. “Propozimi u prit prej të gjithëve me thirrjet entuziaste: “Rroftë Shqipëria!”, “Rroftë ‘Dielli!”, “Rroftë Faik Konica!”. Një komision i veçantë hyri në lidhje me Konicën, dhe ai erdhi në Boston më 9 tetor të atij viti (tetë muaj mbas botimit të nr. të parë) për të marrë në dorë drejtimin e “Diellit”.

Por, për të mbajtur gjallë gazetën duhej të bashkoheshin shqiptarët në emër të një ideali të shenjtë kombëtar, por ideali mungonte, sepse mungonte vetëdija kombëtare. Një pjesë jo e vogël e mërgimtarëve shqiptarë të fillimit të shekullit të kaluar nuk kishin as konceptin e atdheut, sepse edhe atdheu, në gjendje të robëruar siç ishte, mungonte; për më tepër, kishte emigrantë që nuk e dinin se ishin shqiptarë. Siç shkruan Refat Xh. Gurrazezi në “Historinë e Federatës VATRA”, “Një shumicë shqiptarësh asi kohe nuk e kishin kuptuar mirë se ç’ishin dhe e quajtin vetën ‘Grekë dhe Turq”. Ata ishin vërtet lëndë njerëzore me plot virtyte të fisme, por e pa përpunueme në relacion me vetëdijen kombëtare. U deshën Sotir Peci, Fan Noli, Konica dhe pak të tjerë që numëroheshin me gishtat e dorës, numri i të cilëve erdhi duke u rritur, që t’i jepnin kësaj lënde shpirtin e atdhetarizmit, si një farë e hedhur në një tokë të plleshme, - se vërtet ndërgjegjja shqiptare është një tokë e tillë, humus jetëdhënës.

Si organ të shoqërisë “Besa-Besën”e drejtuan gazetën Noli (dy herash), Konica, Efthim Natsi dhe Kristo Floqi. Peshën më të madhe e mbajti Noli, me 69 numra, mandej Floqi me 59 nr. dhe Konica me 47.

          Në numrin e parë të “Diellit” u botua programi prej 5 pikash, i cili kërkonte njohjen e autonomisë së shtetit shqiptar, i cili të përfshinte vilajetet e Shkodrës, Kosovës, Janinës dhe pjesën shqiptare të vilajetit të Manastirit, përdorimin e shqipes si gjuhë zyrtare, arsimin e përgjithshëm laik me mësues shekullarë, hapjen e shkollave profesionale, zhvillimin e ekonomisë, ndërtimin e komunikacionit, etj. Mbas një hyrjeje të shkurtër të programit, shkruhej: “Shqipëria për shqipëtarët”. Në fund të programit, thuhej: “Në qoftë se Turqia s’jeton dot në Evropë, Shqipëria do të bëhet më vete me një princ prej familjeve mbretërore të Evropës. Ky është program i Partisë Kombëtare Shqipëtare dhe i Shoqërisë “Besa-Besën”, dhe “Dielli” do të jetë organ i tyre besnik deri në fund.” Me gjithë  respektin shumë të madh për Gurrazezin, që mendon se ky program është hartuar nga Konica, na duket më e drejtë t’ia njohim autorësinë, së bashku me prof. Jup Katratin, Nolit, sepse ai themeloi “Besëa-Besën”, nxori “Diellin” dhe e drejtoi atë deri sa erdhi Konica.

*   *   *

Vitet 1912-1920. Me themelimin e Federatës Vatra, “Dielli” u bë organi i saj dhe, në duart e dy kolosëve, Konicës dhe Nolit, ai u bë gazeta më me autoritet në botën shqiptare. Si organ i “Vatrës” natyrisht, programi ka pësuar ndryshime në përputhje e në funksion të kohërave, por duke mos ndryshuar orientimi nacionalist, i mishëruar në idënë e bashkimit e të organizimit të popullit shqiptar me një program të përcaktuar politik, ekonomik, kulturor e arsimor, sipas modeleve të demokracive perëndimore.

Ndryshimi më i parë qe kalimi nga kërkesa për autonomi në kërkesën për pavarësi. Me rastin e Shpalljes së Pavarësisë, më 28 Nëntor 1912, “Dielli” i dt. 5 dhjetor 1912, botonte këtë urim: “Vatra” përhiron Shqipërinë: “Mbledhjes së Kombit, Vlorë: Federata Pan-Shqiptare “Vatra” e Amerikës dërgon urime të nxehta për inauguratën t’uaj, e cila s’do të harrohet kurrë”. “Vatra” me gojën e Faik Konicës, “I lutet Mbledhjes së Kombit” që të mos krijojë një shtet Oriental, po një shtet Evropian, si Norvegjinë, Danimarkën, Hollandën dhe Belgjikën”. . . I nënshkruari u lutet veçan deputetëve Muslimanë të provojnë atdhesin’ e tyre duke zgjedhur një princ të krishterë. Po të bëjnë ndryshe, do të bëjnë një lajthim të pandreqshëm”. (Nënshkruar:) Për Komisionin Faik Konitza”.

Menjëherë pas Shpalljes së Pavarësisë, ngjarjet në Ballkan u rrokullisën me shpejtësi  dhe në dëm të shtetit të ri të porsaformuar. Në vitin 1913, erdhi copëtimi i Shqipërisë; jashtë kufijve politikë të shtetit shqiptar mbetën nën pushtimin e të huajve krahina të tëra.“Vatrës” iu desh të projektonte strategjinë politike për të mbrojtur pavarësinë dhe integritetin e atdheut tonë, që u rrezikuan gjatë periudhës së Luftave Ballkanike dhe Luftës së Parë Botërore. “Dielli” me korrektesë ka pasqyruar veprimtarinë e “Vatrës” në këtë drejtim. Ruajtja e integritetit tokësor, demaskimi i synimeve aneksioniste të fqinjëve ballkanikë ka qenë vazhdimisht shqetësim i “Diellit”; jo vetëm gjatë viteve të Luftave Ballkanike dhe Luftës së Parë Botërore, dhe mbas saj, por edhe më vonë, gjatë viteve të Luftës II Botërore dhe fill mbas saj, kur ishte i freskët deklarimi i Anthony Eden-it, për shqyrtimin e kufinjve të Shqipërisë në Konferencën e Paqes, bërë më 1942.

Gjatë këtyre viteve, “Vatra” u bë qëndra kryesore e lëvizjes kombëtare dhe autoriteti i “Diellit” u rrit shumë. Veprimtaria e gjerë e “Vatrës” në dobi të çështjes kombëtare është pasqyruar me hollësi në gazetë. Është kjo periudhë që, Konica, duke e kujtuar disa vite më vonë, ka shkruar në “Dielli”: “Në ditët e errëta kur Shqipëria ish e shkelur nga ushtëri të huaja, kur shteti ish përmbysur, dhe kur flitej sheshit për copëtimin e vendit – VATRA, e këshilluar nga një pakicë patriotësh, e shtyrë nga atdhesia dhe dëshira e anëtarëve të saj, e mori përsipër të veprojë në vënt të Shtetit të vdekur. Nuk kërkoj nderet as të drejtat e Shtetit, po mori përsipër vetëm detyrat dhe harxhet”. Në dy vitet e fundit të Luftës gjetën pasqyrim të plotë në gazetë, gjithashtu, vështirësitë e krijuara nga përçarja e “Vatrës”. Një grup vatranësh të Worcester-Mass., me në krye Kristo Dakon u shkëputën nga “Vatra” dhe themeluan Partinë Politike. Me ta u bashkuan Ismail Qemali, Mihal Grameno dhe ndonjë patriot tjetër i njohur. Partia Politike kritikonte politikën e “Vatrës” dhe kërkonte të dërgonte si përfaqësues të shqiptarëve të Amerikës në Evropë Ismail Qemalin. Delegati i “Vatrës” ishte Mehmet Konica, që si i tillë i solli shumë të mira Shqipërisë. Atëherë plasën polemikat e fuqishme mes “Diellit” dhe “Albanisë”, që e nxirrte K. Dako. Në krah të kësaj të fundit ishin edhe “Koha” e Mihal Gramenos dhe revista “The Albanian Era” të G. Adams, në cilësinë e editorit.

Në këtë kohë, “Diellin” e drejtuan, simbas radhës: Konica, Paskal Aleksi, Dennis Kambury, Kostandin Çekrezi (i cili e bëri gazetën të përditshme), Noli, Bahri Omari, Çekrezi, B. Omari, Loni Kristo. Në krye, simbas numrave të botuar vijnë: B. Omari me 1074 nr., Çekrezi me 241 dhe Noli me 137. Menaxher i parë i “Diellit”, i zgjedhur në mbledhjen themeltare të “Vatrës” qe Kristo Kirka. Sqarojmë këtu që me qenë se Konica u largua në Londër, i dërguar nga “Vatra” për të punuar për mbrojtjen e tërësisë tokësore të atdheut, punën e editorit e bëri Efthim Natsi, por në gazetë vazhdoi të shënohej emri i Konicës. (Përllogaritja e numrave është bërë mbi bazën e “Bibliografisë” së Palokë Dakës, botuar në “Studime historike”, nr. 4, v. 1971, Tiranë, f. 190-191).

Në vitet 1920-24, “Dielli” ka përkrahur përpjekjet e Nolit për zhvillimet demokratike, Lëvizjen e Qeshorit dhe qeverinë demokratike të dalë nga kjo.

“Dielli” dhe “Shqipëtari i Amerikës”, filiali i saj në Korçë, që filloi të botohet në v.  1922, nën editimin e Loni Kristos, përfaqësuan luftën e shtypit të Opozitës kundër qeverisë së drejtuar nga Ahmet Zogu, kryeministër. Zogu karakterizohej si “armik i popullit”. Gurrazezi ka shkruar: “Dielli në Boston dhe Shqipëtari i Amerikës në Korçë priteshin nga këndonjësit si ujët e ftohtë në vapën e korrikut”. Gjatë fushatës së zgjedhjeve parlamentare, më 1923, “Dielli” i ashpërsoi kritikat kundër Partisë Popullore të Zogut, duke vënë në shenjë disa deputetë dhe ministra. Për këtë arsye, qeveria e ndaloi hyrjen e “Diellit” në Shqipëri.
            Gjatë këtyre viteve e drejtuan “Diellin”: Andon Frashëri dhe Konica, i cili krahas kryesisë së “Vatrës”, në Kuvendin e vitit 1923, u zgjodh si kryeeditor i “Diellit” dhe si ndihmës të tij u caktuan Andon Frashëri dhe Aqile Tasi. Mbasi Partia Liberale e Nolit humbi zgjedhjet, lufta politike u ndez edhe më tepër. Megjithëse “Vatra” e përkrahu qeverinë e Nolit, “Dielli” nuk i kurseu kritikat. I kësaj kohe është artikulli i famshëm i Konicës me titullin “Komedia e partive, dhe rreziku që qëndron në derë të theatrës”, ku ndër të tjera shkruhej: “Në qoftë se anarkia, e cila mbretëron që katër vjet e tëhu në Shqipëri, vazhdon dhe ca kohë, ahere optimisma s’ka vënt dhe trembem se diç do të ngjasë. Le të kemi shpresë se të vet-qojturve ‘udhëheqës’ do t’u vijnë menttë dhe punët do të shtrohen. Po në qoftë se e papritura ngjet, në qoftë se Shqipëria – fjalë fatale – vdes, ahere munt pa çpifje të shkruajmë këto fjalë në gur të varrit të saj: “U-ngjall nga idealistët, U- ruajt nga rastet, U-vra nga politikanët”.

 Në vitet 1925 -39, gazeta përqafoi politikën autoritare të mbretit Zog, duke kaluar nga pozicioni i majtë i Nolit në pozicionin e djathtë të Konicës. Ideologjia dhe politika e gazetës kaloi në anën e qëndrës së djathtë, gjë që u pasqyrua në qëndrimet promonarkiste, profashiste për një kohë të shkurtër, dhe antikomuniste.

Edhe pse Konica më 1926 u bë Ministër Fuqiplotë i Shqipërisë në Amerikë, ai kishte ndikim të plotë mbi “Diellin” Gazeta e krijuar dikur prej Nolit u kthye kundër tij dhe e kritikonte, e shante, e ironizonte atë.  Polemikat u bënë të ashpra. Sulmeve të “Diellit”, Noli i përgjigjej në gazetën “Emigranti”, që drejtohej nga Qerim Panariti dhe botohej në Worcester, Mass. si dhe në “Liria Kombëtare” që botohej në Vjenë, më vonë në “Republika”, në Boston. “Dielli” shkruante: “Fan Noli vetë ka lindur në Turqi dhe duhet të jetë turk, sepse nuk ka as shtëpi e as njerëz të tij në Shqipëri”. Ajo e quan “Këmbëzbathuri i Ibrik-Tepesë, . . . zorrëthari i Edernesë”, “Bolshevik”. Polemikat vazhduan deri në vitin 1937, kur u përkujtua 25-vjetori i themelimit të “Vatrës”. Atëherë, “Dielli” i Botonit, me editor Nelo Drizarin, botoi artikullin “Ungjillori i shqiptarëve” me një foto të Nolit. Në v. 1936, ndodhi një përçarje tjetër e “Vatrës” dhe filluan të botohen dy gazeta me të njëjtin emër. Veç “Diellit” të Bostonit, botohej edhe një “Diell” në Detroit. Kjo gjendje zgjati 3 vjet. “Dielli” i Detroitit, i edituar nga Gurrazezi, vazhdoi deri në mbyllje të tij, më 1939, ta kritikonte ashpër Nolin.

Editorët e kësaj periudhe: Konica, Andrea D. Elia, Gurrazezi dhe Nelo Drizari. 

Gjatë viteve të pushtimit të huaj italian e gjerman, “Dielli” u angazhua plotësisht kundër pushtimit të Shqipërisë dhe kritikoi qëndrimin e Zogut. Në gazetë shkruhet me imtësi për përpjekjet e asaj kohe të Nolit e të Konicës për formimin e një qeverie shqiptare në mërgim të udhëhequr nga Ahmet Zogu, si një platformë politike e domosdoshme për shpëtimin e atdheut, sigurimin e pavarësisë dhe të integritetit tokësor të Shqipërisë.

Në vitin 1941, ndodh një përçarje e diasporës shqiptare këtu. Çekrezi formon organizatën “Shqipëria e lirë”dhe fillon botimin e gazetës “Liria”. Përballë platformës politike të Nolit e Konicës për formimin e qeverisë shqiptare në mërgim, Çekrezi propozonte krijimin e një Komiteti përmes të cilit të formohej një Front i Përbashkët për Shpëtimin e Atdheut.

“Dielli” pasqyroi gjithashtu veprimtarinë e Petro Kolonjës në Washington, dërguar nga Noli, si “ambasador” i Zogut, për të punuar për njohjen e qeverisë shqiptare në mërgim, për njohjen e pavarësisë dhe të tërësisë tokësore të Shqipërisë. “Dielli” përshëndeti fitoren e Luftës Antifashiste të popullit shqiptar përkrah Aleancës së madhe Antifashiste dhe përkrahu me insistim kërkesën e Shqipërisë për t’u pranuar në OKB.

Editorë të kësaj periudhe kanë qenë Petër Tiko dhe Qerim Panariti.

Gazeta “Dielli gjatë viteve 1945-1990. Në dekadën e parë të viteve mbas Luftës II Botërore, “Dielli”, nën drejtimin e Panaritit, mbron me fanatizëm, me ndonjë përjashtim të rrallë, veprimtarinë e qeverisë komuniste të Tiranës, duke e paraqitur atë si një qeveri që “pasqyron shkallën më të lartë të demokracisë”; propagandon “sukseset” e saj, boton shkrime të marra nga shtypi shqiptar, përkrah politikën e saj të jashtme pro-jugosllave dhe, më vonë, pro-sovjetike; kritikon disa herë politikën merikane dhe perëndimore; polemizon me Komitetin Kombëtar Shqipëria e Lirë; dënon luftën që i bën Perëndimi komunizmit, dhe nuk bën fjalë fare për mjerimin ekonomik të popullit tonë, për mohimin e të drejtave qytetare, për masakrat e përgjakshme që po bëheshin në atdhe, etj.; të gjitha këto pa pasur asnjë dijeni se çfarë bëhet në Shqipëri. Vetëm duke filluar nga vitet 1949-50 fillon të shihet në gazetë ndonjë kritikë e lehtë, që vjen duke u ashpërsuar për të arritur kulmin në vitet 1954-55. Kritikohet qeveria për izolimin e vendit nga bota perëndimore dhe për moslejimin e shqiptarëve të Amerikës për të vizituar atdheun, flitet për gjendjen e rëndë ekonomike, kritikohet refuzimi i ndihmave amerikane dhe falënderohet Presidentin Amerikan Eisenhower për to, etj.

                 Gjithë kjo veprimtari e gazetës bëhet nën drejtimin e Panaritit, i cili e editoi atë për 19 vjet me radhë nga 1944 – 1963, editori më jetëgjatë në historinë e gazetës. Në vitet 58-60, krahas Panaritit punon për gazetën edhe Petër R. Prifti, gjithashtu në cilësinë e sekretarit të “Vatrës”.

                 Sqarimi i gjendjes në Shqipëri dhe pranimi i emigrantëve politikë në gjirin e “Vatrës” ndikoi për një qëndrim realist të gazetës. Një fushatë të fuqishme kundër regjimit komunist në Shqipëri dhe kundër komunizmit, në përgjithësi, bënë editorët që erdhën pas Panaritit: Athanas Gegaj, Xhevat Kallajxhiu dhe Eduard Liço.

Vitet 1990-2006. Me ardhjen e “Vatrës” në New York, në përpjekje për stabilizimin e saj dhe për të caktuar një editor, nga viti 1990 – 94, gazeta kaloi dorë në dorë . Në vitin 1990, mbas largimit të Eduard Liços, një numër e botoi Din Derti. Në vitet 1991 dhe 92, Arshi Pipa, atëherë edhe kryetar i “Vatrës” dhe editor, botoi me ndërprerje 8 numra të gazetës. Në vitin ’91, një nr. u editua nga Gjon Buçaj, Agim Karagjozi, Agim Rexhaj me asistencën e Tahir Deskut; në vitin 1992, një nr. u nxor nga Agim Karagjozi, në cilësinë e kryetarit të “Vatrës”, dhe Gj. Buçaj, nënkryetar; në vitin 1993, Agim Karagjozi botoi 3 numra, në vitin ’94, u botua një nr. nën editimin e Agim Karagjozit dhe Anton Çefës. Nga tetor-dhjetori i këtij viti deri në vitin 2006 inkluziv, u botuan 45 numra nën editimin e Anton Çefës dhe me Agim Karagjozin si managing editor.

Pipa kritikoi ashpër veprimet antidemokratike të forcave politike që dolën në skenë fill pas rënies së diktaturës, sugjeroi platforma politike me vlerë për zhvillimet demokratike në Shqipëri, dhe kërkoi me insistim që të nxirret e të dënohet përgjegjësia për atë çka ndodhi gjatë 50 viteve të regjimit komunist. Pas largimit të Pipës “Vatra” ka përkrahur pa rezervë të djathtën në pushtet, të udhëhequr nga Berisha; por në editorialet është bërë edhe ndonjë kritikë. “Dielli” ka bërë përpjekje që me shkrimet e veta të ndihmojë për ndërtimin e demokracisë në Shqipëri, për çlirimin e pavarësinë e Kosovës, ka ngritur zërin për sigurimin e të drejtave politike kombëtare, shoqërore, kulturore, etj. të shqiptarëve në Maqedoni, Mal të Zi, Preshevë, Medvegje, Bujanovc, sipas ligjshmërisë ndërkombëtare, ka shkruar herë pas here për padrejtësitë flagrante ndaj Çamerisë, ka demaskuar pretendimet aneksioniste absurde të qarqeve shoviniste greke, atje dhe këtu, ka kundërshtuar uzurpimin e Kishës Autoqefale Ortodokse Shqiptare nga Janullatosi, etj.

Duke u botuar mesatarisht 4 herë në vjetë, gjatë kësaj periudhe, “Dielli” mori më tepër profilin e një reviste; më saktë të një reviste kulturore, ku veç analizave për çështjet bashkëkohore politike kombëtare, i është dhënë një hapësirë e gjerë artikujve studimorë në fushën e kulturës sonë albanologjike, evidentimit të personaliteteve të shquara të kulturës dhe historisë sonë kombëtare, etj. Gjatë kësaj periudhe janë bërë përpjekje për të ndjekur gjurmët jashtëzakonisht të pasura të traditës publicistike të “Diellit”, duke këmbëngulur për ruajtjen e profilit të tij, si gazetë e bashkësisë shqiptare të Amerikës dhe e organizatës së saj “Vatrës”.

                 Gjatë jetës së tij të gjatë, “Dielli” është botuar në shqip dhe pjesërisht në anglisht, me 2, 4, 6, 8, 10, 12, 14 dhe 16 faqesh, me formate të ndryshme.

 

*   *   *

Realiteti i dytë, ai i “rrezeve të dritës” është jetësuar në synimet e ngritjes së nivelit arsimor e kulturor dhe të edukimit qytetar e demokratik të shqiptarëve të Amerikës dhe të shqiptarëve, në përgjithësi. Në krye të herës së tij, shumë emigrantë analfabetë mësuan nga gazeta të shkruajnë dhe të lexojnë gjuhën shqipe. Në mënyrë të veçantë, “Dielli” ndikoi fuqishëm në përhapjen e kulturës. Aty u botuan në vazhdimmësi artikuj e studime shkencore nga fushat më të ndryshme të dijes, sidomos në hullitë albanologjike, si histori, etnografi, folklorë, gjuhësi, letërsi, kritikë letrare, gjeografi, etnopsikologji, etj. Në faqet e “Diellit” u botuan artikuj dhe vepra letrare, origjinale dhe të përkthyera, të kolosëve të mëdhenj të kulturës sonë, Nolit e Konicës, po edhe të editorëve të tjerë të përgatitur.

Dy realitetet ecnin bashkë, përkrah njëri-tjetrit, duke predikuar “ungjillin e kombësisë” dhe duke ndriçuar me vravashkën e kultures, për të mbjellur kështu farën e qytetërimit ndërmjet shqiptarëve. Që në numrin e parë të gazetës, Noli, krahas shkrimeve të tjera, botoi përkthimin e tregimit të Stendhal-it “Vanina Vanini”, që bën fjalë për kryengritjet e karbonarëve italianë për çlirimin e vendit nga pushtuesit austriakë, që tingëllonte si kushtrim i luftës për liri të popullit tonë kundër sundimit turk. Veç kësaj, në të gjithë numrat e tjerë, gjatë vitit të parë, ai botoi përkthime tregimesh dhe veprash që ndikonin në ngritjen e vetëdijes patriotike e qytetare dhe në çlirimin shpirtëror të lexuesve shqiptarë. Për këtë ndikim të “Diellit” në trojet tona në Ballkan, Gurrazezi ka shkruar: “Ka të ngjarë që shkrimet e Diellit lozë një roll me rëndësi në lëvizjet kryengritëse të çetave shqipëtare gjatë kohës 1910-1912, të cilat kërkuan të drejtat kombëtare të popullit shqipëtar. Përandaj guverna turke e ndaloj hyrjen e Diellit në perandorin’ e saj, dhe nga ky shkak Dielli që dërgohej në mbretërinë ottomane shtypej me dy tituj: “Dielli e Flamuri”. Shënojmë këtu se edhe në raste tjera, për arsye politike, “Dielli” është detyruar të ndërrojë emrin; kështu ai është quajtur “Purteka”, dhe “Kombi në rrezik”.

Në gjirin e shqiptarëve të Ammerikës, “Dielli” ka propaganduar në çdo kohë dashurinë dhe unitetin për njëri-tjetrin dhe ruajtjen e traditave të mira kombëtare.Duke pasqyruar jetën e gjallë të “Vatrës”, mendimin dhe veprimin e saj demokratik, ai ka ndikuar në edukimin demokratik të lexuesve shqiptarë këtu dhe në atdhe; mendimin nëpermjet artikujve të ndryshëm dhe veprimin nëpërmjet reportazheve. Spikasin në këtë rrafsh reportazhet për kuvendet e “Vatrës”, që janë pasqyrim i një procedure ideale demokratike.

Me editorë të tillë si Konica e Noli dhe të tjerë të përgatitur, që i pasuan, “Dielli” ka shërbyer edhe si një shkollë gazetarie, tek e cila janë kualifikuar brezni të reja gazetarësh. Po përmend këtu, vetëm si shembull, larminë e gjinive të shkurtëra: skicë, vizatim, përshkrim, recension, profil, portret, reportazh, fejton, koment politik, artikull problemor, editorial, etj., që i gjen tek “Dielli” me vlerën e modeleve për t’u ndjekur.

  *   *   *

 

Gjatë jetës së “Diellit” kanë dalë një mori gazetash e revistash shqipe, në atdhe, në trojet shqiptare të pushtuara në Ballkan dhe në diasporë, në të gjithë botën, por asnjë nuk e pati fatin e jetëgjatësisë së tij. As nuk mund të flitet për jetëgjatësinë e gazetave dhe revistave që dolën në një kohë me “Diellin”. Në vitet 1908-1910, u botua në Selanik gazeta “Liria; më 1909-1911, “Shqypja e Shqypnisë” e Josif Bagerit; më 1909, “Rrufeja” e Thanas Tashkos e Jani Vruhos, në Kajro; në vitin 1909, “Lidhja Orthodhokse”e Mihal Gramenos, në Korçë; më 1909, “Bashkimi i kombit” e Fehim Zavalanit, në Manastir; në vitet 1909-1910, “Liri e Shqipërisë” e Kristo Luarasit; në vitet 1911-1915, “Drita” e Muço Qullit; më 1911-1912, etj., etj. Te gjitha jëtëshkurtëra.

         Edhe gazeta e revista të tjera, të cilat për shtypin shqiptar në atdhe dhe në diasporë, mund të përmenden për jetën e tyre të gjatë, as që mund të krahasohen me organin e “Vatrës”. Kështu “Arbëreshi i Italisë” (“L’albanese d’Italia”) e De Radës (1848-1912) jetoi 64 vjet; “Kombi Shqiptar” (“La Nazione Albanese”) e Anselmo Lorechios (1897-1924), jetoi 27 vjet; “Albania” e Konicës (1897-1909), vetëm 12 vjet. Vetëm me “Hyllin e Dritës” të P. Gjergj Fishtës, që filloi të botohet më 1913 dhe, me gjithë ndërprerjen gjatë kohës së diktaturës, vazhdon të botohet sot e kësaj dite, mund të bëhet njëfarë krahasimi.

 

*   *   *

“Dielli” është bërë objekt studimi, kryesisht indirekt, në rrafshe të ndryshme. Gjatë këtyre viteve të fundit janë botuar dy vepra për historinë e “Vatrës”, ajo e Akademikut Beqir Meta, për periudhën 1912-1920, dhe e Gurrazezit, për periudhën 1912-1925, të dyja botuar nga “Vatra”. Peter R. Prifti, në “Land of Albanians: A Crossroads of Pain and Pride”, i ka kushtuar dy punime shtypit shqiptar në Amerikë, ku janë dhënë plot njohuri edhe për “Diellin”. Vite më parë, më 1939, ka qenë botuar nga The Albanian Historical Society of Massachusetts, “The Albanian Struggle in the Old World and New”. Veç  këtyre, në gazetë, herë pas here, janë botuar materiale lidhur me historikun e “Vatrës”, me plot referime për “Diellin”. Vlejnë për t’u përmendur shkrimet me karakter studimor të studiuesit Idriz Lamaj: “Qëndrimi i gazetës ‘Dielli’ ndaj qeverisë komuniste të Shqipërisë dhe qeverisë amerikane gjatë viteve 1945-1955”, (botuar në Dielli January-March 2000); “Vatra’ dhe ‘Dielli’ në vitet ‘30” (botuar në “Dielli”, January-March 2003); “Veprimtaria kombëtare e Federatës Panshqiptare Vatra gjatë pushtimit të Shqipërisë” (botuar në “Dielli” January-March 2005). Është kjo literaturë dhe kapitulli “Faiku, ‘Dielli’ e ‘Vatra”, i monografisë “Faik Konica”, të Jup Kastratit, që më kanë shërbyer për këtë kumtesë.

 

Dua të them këtu, si përfundim, dy gjëra:

E para, me gjithë këto botime, dhe edhe me punimet e kësaj Konference, “Dielli” mbetet ende në pritje të studimeve monografike të plota e sistematike.
E dyta, “Dielli”, me jetëgjatësinë e tij si organ i “Vatrës” dhe i diasporës shqiptaro-amerikane, me rolin e rëndësishëm që ka luajtur në dobi të kombit tonë, është bërë emblemë historike e shpirtërore e shtypit shqiptar; emri i tij është simbol i qenësisë së çdo mërgimtari shqiptaro-amerikan, ai ngjall përjetime të fuqishme emocionale, mall, mallëngjim, krenari, dinjitet; ai nderohet nga e gjithë bota shqiptare. Për të gjitha këto, “Dielli” duhet të jetojë sa të jetojë diaspora shqiptaro-amerikanne.

                                                                     

 

Gazeta “Dielli”, shkollë e shtypit të lirë për gazetarinë shqiptare


NGA DALIP GRECA

Dielli, në trashëgiminë e publicistikës shqiptare, meriton vend nderi. Parë nga ana profesionale,në këndin e lëvrimit të gjinive publicistike,gazeta njëshekullore e shqiptarëve të Amerikës, përbën një shkollë më vete për gazetarinë shqiptare. Ajo pati ndikim të rëndësishëm në shtypin e  kohës dhe në faqet e saj dëshmohen gjurmët e historisë kombëtare.Në këtë kuptim ”Dielli” ngjason me një minierë me pasuri të rralla.

Në këndvështrimin profesional gazeta mbetet një model i pavjetëruar. Rubrikat e “Diellit” kanë qenë interesante dhe mbeten aktuale edhe për kohën që jetojmë. Rubrika të tilla si: “Ç’ngjet në botë?”; “Zyra e shtypit njofton”, “Kabllogram nga Tirana”,”Letra nga këndonjësit”, “Nga shtypi i Shqipërisë”,”Kryetari i Vatrës përgjigjet”, “Shënime editoriale”, “Bisedë me editorin”,”Pyetje-përgjigje me konsullin e Shqipërisë”,”Nëpër degët e Vatrës”,”Ta themi mes nesh”(rubrikë që lindi pas viteve ’50) etj.,sillnin gjithmonë materiale të freskëta e nxisnin polemikat mes lexueseve dhe bashkëpunëtoreve dhe mbanin gjallë kuriozitetin e lexusve.
Rrallë gazetë ka ditur të vjelë mendimin e lexuesit për shqetësime të ndryshme në faqet e saj dhe të nxisë polemikat,si gazeta “Dielli”, e cila e ka shfrytëzuar mjaft mirë karakterin shpërthyes dhe polemizues të shqiptarëve, që nuk pranojnë askënd më të zot se veten. Në 25 vitet e para Dielli botonte shënimin, ku ftonte lexuesit të shfaqnin mendimete  tyre, por me një kusht:”Pa e kaluar gardhin e problemit të hedhur për diskutim”!

Një përvojë tjetër që sjell “Dielli” qëndron në fushën e gjinive publicistike: hartimi i lajmit të shkurtër, komenti përmes fakteve, analiza problemore, pamfleti, kronika, skica, fejtoni, intervista, mendoj se sjellin përvojë me vlera edhe për sot. “Dielli” ka praktikuar shpesh njoftimin e shkurtër; gati një lajm – një radhë.Citojmë disa shembuj nga numëri 4036 i “Diellit” të 10 janarit 1928:”Prefekti i Gjirokastrës,z. Rexhep Jella u transferua në Korçë, dhe prefekti i Korçës,z.Zef Kadarja,u transferua në Gjirokastër”.Me kaq lexuesi e ka marrë informacionin,përkundër dukurisë që ndodh sot në shtypin shqiptar, ku gazetarët me një të dhënë të tillë nxijnë gjysmën e faqes së gazetës, në mos më shumë.Ose lajm tjetër në numrin pauses,4037:” “Theatri  i ri i filmit, që që u ndërtua në Korçë është më i madhi në Bllkan.Ai ka 900 frona (vendeuleje).Me kaq mbaron lajmi.
Ose njoftim tjetër njëradhësh:”Zoti Sefer Prishta shkon në Shqipëri”.”Z. Gjon Mili doli nga spitali shëndosh e mirë. Këtë javë ishte në Boston”. “Zoti Hamit Rabia doli shëndoshë nga spitali.” Po kështu ndodh edhe me shkrimet kronikë.
Informacioni nuk përzjehej me komentin; psh kur jepet lajmi se në kthimin nga vizita që bëri në Shqipëri Ministri i Shqipërisë në Washington. Z. Konica, u ndal në Romë dhe u takua me kryeministrin Musolini,”Dielli” nuk stërzgjatet në komente,vetëm informon (Shih: “Dielli” 29 janar 1929); Ose kur jep një lajm që nuk e ka burimin të sigurtë shënon se lajmi ende nuk është verifikuar (psh lajmi për internimin e  opozitës ruse (”Dielli” mars 1929).


Gazeta “Dielli” ka qenë një shkollë e vërtetë për t’i edukuar shqiptarët me frymën kombëtare, siç ka qenë dhe një mësues i duruar për t’u mësuar emigrantëve analfabetë mësim e këndim shqip.Një ndër shembujt që tregon se gazeta ishte shkollë për të mësuar shqipen e shkruar,është Gjon Mili. Gazeta e prezanton Gjon Milin në numrin e vet të 25 majit 1928 në faqen e dytë.Prezantimi e merr spunton nga një përrallë me titullin “Endërr” që ka përkthyer nga rumanishtja në gjuhën shqipe Gjon Mili. Me këtë rast redaksia bën këtë prezantim:”Zoti Gjon Mili,ish arkëtar i Vatrës, i rritur në Rumani, kur erdhi në Amerikë, nja pesë vjet të shkuara (duhet të ketë qenë viti 1923), nuk e dinte mirë shqipen. Po të marrim atë gjë në sy, do të shohim nga përralla e përkthyer se përparimi që ka bërë me shqipen është me të vërtetë për të vënë re”, shkruante “Dielli”.
Në fakt përkthimi i përrallës, që është botuar i plotë në faqet e Diellit, shquhet për një shqipe e pastër dhe të pangarkuar me fjalë të huaja. Përralla zë një kolonë e gjysëm në faqen e tretë të gazetës të numrit të publikuar me 25 majit (1928). Më pas Gjon Mili ndeshet në kronikat e “Diellit”, veçanërisht në koleksionet e viteve 1928, 1929, 1930. Ai herë del reporter në mbledhje të degës 42 Vatrës në Pitsburgh,PA, herë Chairman, herë sekretar, e deri dhe pjesëtar i komisioneve kulturore ose fondmbledhëse, siç ishte rasti kur u shfaq një film që e kishte sjellë konsulli George N Prifti nga Shqipëria, ndërsa të ardhurat shkuan për Kryqin e Kuq Shqiptar.Në mars 1930 mësojmë se ai është në Boston, pas një problemi shëndetësor,që e kaloi me një shtrim në spital.

 
    ****


“Dielli” ishte ungjilli i shqiptarëve të Amerikës,të cilët të mbledhur rreth Vatrës, e kthyen atë në një busull orientuese në kohë të trazuara,kur kombi shqiptar përjetonte çastet e vështira të egzistencës.Do të mjaftonte shfletimi i programit të kësaj gazete për të gjykuar mbi misionin,orientimin,guximin dhe arritjet në fushën e atdhetarisë,shtetsisë dhe gazetarisë shqiptare. Gazeta “Dielli” qe me fat sepse që në numrin e parë trashëgoi erudicionin e Fan Nolit, stilin e tij sa ironik aq dhe sarkastik;e më pas edhe përvojën e vyeshme e stilin polemizues,por dhe plot elegancë të  Faik Konicës,pasuar nga Kristo Dako, Kostë Çekrezi, Bahri Omari, Rafat Gurrazezi,Qerim Panariti,Nelo Drizari, Xhevat Kallajxhiu, Athanas Gega e deri tek Anton Çefa. Mbi të gjitha Faik Konica, i mbiquajturi ”babai i gjuhës shqipe” solli tek “Dielli” shkollën e madhe të Albania-s, ç’ka shërbeu në rritjen e standardeve të profesionalizmit të “Diellit”.


Duke shfletuar koleksionet e  “Diellit”, bindesh se secili prej editorëve i dha ngjyrën e stilit dhe të shpirtit të vet gazetës së shqiptarëve të Amerikës.Lënda që rrjedh në faqet e “Diellit” i ngjanë një përroi malor që rrjedh rrëmbyshëm; në të është përjetësuar jo vetëm historia e shqiptarëve të Amerikës, por e gjithë shqiptarëve, kudo që jetojnë. Aty është kombi shqiptar, aty është shteti shqiptar, pasi qe fat për Vatrën që lindi para shtetit dhe e orientoi shtetin,që foshnje.


   ***

Natyrisht që në faqet e “Diellit” janë dhe gjurmët e marrëzive të shqiptarëve, gërrmerreve për hiçmosgjë,grindjeve për pesë para spec, kritikave të ashpra, mospajtimeve edhe për gjëra elementare.Në koleksionin e “Diellit” gjen me tepri polemikat e pafundme,që harxhonin aq shumë energji,saqë po të ishin orientuar në kahjen e duhur, do të kishin bërë mrekullira dhe vetë Vatra do të kishte pasë më pak telashe e më shumë fuqi si shërbestare e Kombit.
Gjatë është polemizuar mes palëve të kundërta për Fan Nolin, veçanërisht pas rënies së tij nga froni i kryeministrit dhe emigrimit në Europë. Përveç mospajtimeve politike,që e akuzonin Nolin si mbartës i fantazmës komuniste,u hapën edhe debate pa “bukë” siç ishin ato nëse kishin apo jo vlerë përkthimet e Nolit nga Shekspiri.Për më shumë se një vit kanë vazhduar polemikat mes përkrahësve të Nolit dhe kundërshtarëve të tij për përkthimin e tragjedisë “Hamleti”. Kështu psh në numrin e 6 janarit të vitit 1928, sekretari i degës 56 të Vatrës në Boston,Sotir Katundi,shkruante se “përkthimet e Nolit nuk i shërbejnë letërsisë, por ai e ka bërë këtë vetëm për t’u rrëmbyer ca dollarë disa gjysmakëve.”
Kritika e Katundit përshkohej nga tone inatçore dhe fjalor i papërshtatshëm për Imzot Nolin, kur shkruante se ” Dhelpra plakë, Noli ynë, e dinte që koha ende nuk kishte harrirë,që të përktheshin vepra klasike, mirëpo qe nevoja e madhe për ca para…Dhe kështu dordoleci i njohur nuk humbi kohë dhe na dolli me reklamat e tij bombastike:”Vepra klasike,Sheakspeare-iane…!”


Letërshkruesi e mbyll aktakuzën e vrerosur me parashikimin,që natyrisht nuk i doli,se këto përkthime do të zinin pluhur e askush nuk do t’i zinte me dorë.


Debati duket se ka filluar më herët se sa viti 1928 nga e sollëm citimin, sepse në një letër të nëshkruar nga Shefqet Bença dhe botuar në numrin 4036  të “Diellit” thuhet se “Ndonëse kemi 3 muaj që ngjiremi duke biseduar për “Hamletin” që ka masakruar Noli ynë, bisedimi qëndron prapë atje ku ish qëkurse u hap.Ky moskuptim vjen nga që nuk kemi marrë vesh edhe pse bisedojmë.”

Sipas Bençës,veprat e Shekspirit janë mjaft të vështira ose të pamundura fare që të përkthehen.Shqipja jonë nuk ka fjalë të mjafta që të japin kuptimin e gjithë fjalëve të inglishtes që ka përdorur dramaticieni englez. Kjo gjë është e njohur dhe nga i vetmi shkrimtar shqiptar, Z. Konica.
Pas kësaj vjen paralelizmi përçarës i autorit të letrës:”Kurse një shkrimtar i vërtetë, si Konica, pranon se përkthimi i dramave të Shekspirit është mjaft i zorshëm,një shkrimtar çitak,si Noli ynë, nuk mund t’i kuptojë dot fare.Dhe si provë të moskuptimit të tij kemi numëruar ndonja një mijë gabime,ku shkrimtari Fan Noli,në disa vende nuk ka ditur mirë shqipen,dhe në shumë vende të tjera,nuk ka kuptuar dot anglisht!”

 Sulmet vazhdojnë dhe tema për Hamletin qëndron e hapur thuajse për 15 muaj replikohet për  dilemën: Jo të rrosh a të mos rrrosh, por a e ka përkthyer mirë Noli Hamletin apo jo! Disa vënë edhe baste me 100 dollarë pasi të ngrihej një komision prej tre vetash.
“Dielli” ka botuar edhe reagim nga pala mbrojtëse,e cila kërkon që të mos ngatërrohen gabimet dhe idetë politike të Nolit me përkthimet e tij. 
Ismail Mevlani,sekretar i njërës prej degëve të Vatrës, replikon njëherazi me shumë prej kritizerëve: Hamdi Lumit, i kthen përgjigjen se Noli i kishte mësuar Lumit ABC-në, dhe nuk i kishte hije të diskutonte nivelin e përkthimeve të mësuesit të vet. Për Sotir Vasil Katundin,thotë se e njeh mirë këtë njeri që s’sheh nga sytë as në shqip as në anglisht (Vini re stilin e replikës ”S’sheh nga sytë!”); Shefqet Bençën e quan fonograf të Rohd Islandit dhe kritikat ndaj Nolit i cilëson personale.Ky debat ndeshet përgjatë tre muajëve të fundit të vitit 1927 dhe përgjatë të gjithë vitit 1928.


    ***

As viti 1929 nuk solli paqe  mes Nolit dhe “Diellit”, ndërkohë që për Konicën ka editoriale, ka fotografi që zënë të gjithë faqen e  parë,  ka shkrime lëvduse, ka një vëmendje të jashtzakonshme, përsa kohë Nolit ia kishin mbyllur portën.

 Kështu psh, vizita e Konicës në Shqipëri në Vjeshtën e dytë të vitit 1928 (24 tetor) është përcjellë me detaje nga “Dielli”, që nga nisja në Boston, i përcjellë prej Konsullit George Prifti dhe kryetarit të Vatrës, Aqile Tasi, pritja madhështore me ceremoni zyrtare brenda në vapor në Durrës,pa zbritur fare në tokë, prej Ministrit të Drejtësisë Hyqmet Delvina e adjutantit të Mbretit, nënkolonel Seregji, pritja tek prefekti i Durrësit, ku ishin edhe Abdurrahman Krosi, Fazli Frashëri dhe Ymer Fortuzi etj. Në port kishin nxjerrë një detashment marinarësh për nder të Ministrit Konica. Vetë Mbreti i dha audiencë Konicës, pa zënë ende vend në hotelin Kontiental,ku ai pushoi gjatë kohëqëndrimit në Tiranë.

Mbreti ia njihte sqimën prej beu Faikut,ish kundërshtarit të tij të rreptë, ndaj ia bëri nderet në shkallën sipërore absolute. Ndërkohë që kryeministri Koço Kota, do t’i bënte vizitë kortezie në hotel menjëherë sapo Konica ishte larguar nga Mbreti.

”Dielli” nuk harron ta ndjekë ikonën e vet dhe të Vatrës, Konicën edhe në pritjen që dha për të Bashkia e Tiranës,që e nderoi kryediplomatin me të gjitha nderet, edhe paraqitjen e tij në Parlament etj. Deri sa u kthye në SHBA në shkurt të vitit 1929, “Dielli” e përshkroi me hollësi vizitën.

Gazeta do t’i hapte faqet e  veta për këtë vizitë edhe përgjatë dy vjetëve, ku Konica  botoi mbresat e tij nën titullin ”Shqipëria si m’u duk”.


***


Po ç’ndodhte ndërkohë me themelusin e “Diellit”, Nolin? Kundërshtarët e tij, të cilëve u printe Gurazezi si editor, e sulmuan Nolin në më shumë se një herë në çdo numër  të gazetës që gjatë këtyre viteve dilte dy herë në javë. Kulmi i sulmeve arrin në vitin 1930. Kthimi i Nolit sërish në Amerikë e gjeti “Diellin” të inatosur e të armatosur me armë të rënda dhe sulmet qenë të ashpra, ku nuk munguan as akuzat,as fyerjet.Herë më shënime editoriale, herë me “Letra nga këndonjësit”, herë me mbështetje të editorit,Noli u kthye në një tabelë qitjeje,ku provonin penën kush të mundëte. Me tituj bombastikë ”Noli s’heq dorë nga gjakderdhjet”(Editorial i numrit të 16 majit 1930), “Inat prej mushke”, editorial me 20 maj-1930, për të vazhduar me “Letra nga këndonjësit”-“Nuk i kemi punët mirë me Nolin”, “Intrigat e Nolit”, editorial 27 maj 1930; ”Thotë se nuk është bolshevik”, “Lëverja e Vjenës dhe Noli” etj. 
As më pak e as më shumë, Noli kritikohet ashpër dhe konsiderohet si armik i Shqipërisë. Edhe pse në këtë periudhë,”Dielli” nuk boton reagimet e kundërshtarëve, me 27 maj ai i bën thirrje Nolit të përgënjështrojë publikisht akuzat.

Me 6 qershor 1930 botohet editoriali “Qëndrimi i Vatrës”.Në të shkruhet se ka pasë ca reagime nga përkrahësit e Nolit (reagimet nuk janë në gazetë), por ne sqarojmë se nuk kemi nonjë mëri personale me Nolin dhe nuk e kundërshtojmë si armik personal, por e kundërshtojmë si armik të Shqipërisë.”

 Dhe pasi masakrohet kryezoti i Vatrës, vjen dhe një shkrim tjetër, ku ai sulmohet edhe si figurë fetare. Artikulli e ka titullin “Fantazma”, qershor 1930. Po në të njëjtin numër botohen edhe katër letra nga këndonjësit,ku tre janë me pseudonime dhe vetëm njëra ka emër, dhe ky është kryetar i degës së Vatrës, çami Veip Demi.
Noli nuk denjon të shkruaj në “Dielli” si kundërpërgjigje, por ka zgjedhur gazetat e veta, që e përkrahin dhe meshat, ku i mblidheshin shumë besimtarë, për të dhënë opinionet e  tij për ç’ka shkruante “Dielli”.
Dhe si për t’u vënë kapak akuzave, Noli, sqarimet i jep në një intervistë, që i dha gazetarit të gazetës “Boston Globe” me 19 qershor 1930, që natyrisht u komentua me ironi nga Dielli, që e përfoli intervistën në numrin e vet të 20 qershorit 1930 me titullin sarkastik: ”Bolshevik-Republikan”. Gazetari amerikan,informon “Dielli” e ka pyetur Nolin nëse bën propagandë politike në kishë, siç e akuzon “Dielli”, apo jo? Noli ka thënë se ky është misioni i rikthimit të tij në Amerikë, propogandë me anë të fesë.

 Kur gazetari e ka pyetë se përse nuk i përgënjeshtron akuzat që shtron “Dielli” për marrdhënie me bolshevikët? Noli është përgjigjur se “Bolshevizma ishte një shaka për të, dhe se këtë gjë e bëjnë të gjithë në Evropë”.

 Pastaj, Noli i ka thënë gazetarit:”Unë jam Republikan.Po një republikan është kurdoherë bolshevik për një monarkist”. Akuza hidhej për pozitat e “Diellit” në favor të Mbretërisë në kohë mungesën e  Nolit dhe në kohën e fushatës kundër tij pas kthimit.
Pas këtij pohimi të Nolit vjen komenti i “Diellit”: ”Dmth,në këtë mes Noli tregohet si Bolshevik-Republikan dhe ruhet si ajo dhelpra plakë, që të mos bjerë në trap; kur është në Evropë e deklaron veten Bolshevik dhe punon sheshit për bolshevizmin, dhe tani që është në Amerikë, gënjen amerikanët dhe u thotë se është republikan sepse e di se Amerika i ndjek bolshevikët.”

Këto polemika vazhduan gjatë dhe e mbajtën të ndezur konfliktin mes përkrahësve të Nolit dhe kundërshtarëve të tij.

Polemikat që sollëm nuk e errësojnë ikonën e shqiptarëve të Amerikës, krijusine  Kishës Autoqefale Shqiptare, krijuesin e  “Diellit” dhe ideatorin e  Vatrës, por si të gjithë shqiptarët e tjerët edhe ai kishte mangësitë e veta, prandaj duhet studiuar në kompleks. Balaca anon nga Noli ië, që i dha aq shumë Shqipërisë.

“Dielli” është  i pasur me replika. Natyrisht që nuk ishin vetëm polemikat për Nolin, që mbushnin faqet e “Diellit”. Me kritika të ashpëra është siluruar edhe ish editori i Vatrës Kostë Çekrezi, ose ish kryeministri Koço Kota,  për të mos harruar edhe krijusin e shtetit të pavarur shqiptar, Ismail Bej Vlorën, e të tjerë.
Edhe pse polemikat shkaktonin një situatë të nderë dhe e mbanin konfliktin të ndezur, ato i dhanë nerv “Diellit”, që mezi pritej nga lexuesit.


   ***


Thusjse të gjithë editorët i hapën faqet e Diellit për polemika dhe kritikat, që preknin si vatranët e thjeshtë ashtu dhe arkitektët e Vatrës, që nga editori i parë, At Noli, Faik Konica, Kristo Floqi, Efthim Natsi, Kristo Dakua, Paskal Aleksi, Deniss Kamburi, Kosta Chekrezi, Bahri Omari, Andon Frashëri, Aqile Tasi, Refat Gurazezi, Nelo Drizari,Petraq Tiko, Qerim Panariti (ky i fundit në janar 1944- edhe 49,  fitoi dhe një çmim të tretë në një konkurs mbarëbotëror më 1947, qershor, ku morën pjesë 1000 gazeta në gjuhë të huaj), por nga ana tjetër gazetën e  ka kaluar majtas. 


Në fakt ”Dielli” u konceptua si një gazetë e lirë, që kur nisi udhën me 15 shkurt 1909 si e përjavshme nën editimin e Nolit, dhe më 11 mars 1912, kur  u bë pronë e Vatrës, dhe nisi të dalë dy herë në javë, apo  me 18 nëntor 1914, kur nisi të botohet tri herë në javë, dhe më 9 nëtor 1915, kur nisi të dalë e përditshme; në kohë të mëvonshme, përfshi dhe vitet e tanishme, ka pasë probleme e ndërprerje dhe e ka humbur rregullsinë e botimit. Gjithësesi gazeta e mbajti të ndezur shpirtin atdhetar të vatranëve dhe vatranët e mbajtën gjallë “Diellin”, dhe siç pohon Nelo Drizari, një ndër editorët më elokuent të Diellit,(folesi i parë  dhe ish shefi i parë i seksionit shqip të “Zërit të Amerikës” më 1942), një ndër studentët e parë shqiptar të gazetarisë në Universitetin e Kolumbias, të cilin e përfundoi në moshë 26 vjeçare, piktor dhe letrar, gjuhëtar e studius, autor i fjalorit anglish-shqip dhe shqip anglisht, dhe librit "Shqipja e folur dhe e shkruar. Doracak praktik", që në një shkrim kushtuar Faik Konicës,pohon se në kohën më të mirë gazeta ka pasur një tirazh që i kalonte më shumë se 10 mijë kopjet dhe lexohej në më shumë se 15 mijë lexues.


   ***

 Ndikimi i “Diellit” qe i drejtëpërdrejtë në shtypin e kohës, qoftë atë që dilte në mërgim, qoftë në shtypin brenda Shqipërisë. Dielli jepte dhe merrte me gazetat që botoheshin në Shqipëri apo në emigracion, shpesh dhe replikonte ashpër, ashtu siç replikonte kur prekeshin interesat kombetare nga shkrime te keq informuara në gazetat më në zë të Amerikës, si The New York Times  apo Boston Globe.

 
Pyetja shtrohet se si ndikonte “Dielli” tek gazetaria shqiptare e paraluftës, ku Amerika me Shqipërinë janë mijëra kilometra larg? Në fakt kush ka shfletuar “ Diellin” ka gjetur gjurmët e udhëtimit të gazetës në Shqipëri. Gazeta shkonte edhe në vendlindje përmes dy rrugëve; Së pari, përmes abonimeve  dhe së dyti – shitjeve në treg.Kishte dy pika të mëdha shitjeje të “Diellit” në Shqipëri, në Korçë dhe në Tiranë, që të dy këto qytetet kanë pasur edhe korrespondentë të rregullt të Diellit; ishte Milto Gurra në Korçë dhe Xoxa në Tiranë. Korça e kishte korrespondentin e saj, që më 1909, kur Dielli kishte nisë të botohej për së pari, porn ë vitin 1928 me vendim të Kuvendit ai nisi bashkëpunimin me pagesë. Gjurmët e bashkëpunimit i gjejmë përgjatë viteve ’20 dhe mesvitet ‘30.

 Shumë vatranë kur ktheheshin në vatrat e tyre në vendlindje,e tërhiqnin “Diellin” me vete, veç kësaj kishte edhe abonentë të tjerë atje , që u dërgohej gazeta që nga Amerika.Në faqet e “Diellit” gjejmë jo rrallë shqetësime të editorit e menaxherit si dhe të kryesisë së Vatrës për rastet kur posta shqiptare nuk e kryente mirë shërbimin dhe vatranëve në Shqipëri u vonohej ose nuk u shkonte për shumë kohë gazeta. Raste të shqetësimeve të tilla i hasim në koleksionet e  gazetës së viteve 1928-1929. Veçojmë një nga këto shqetësime të botuar në numrin e “Diellit” që doli më 18 maj 1928:”Një lutje postës së Shqipërisë”!-titullohet komenti, në të cilin ndër të tjera shkruhej: ”Shumë anëtarë të Vatrës të ndodhur në Shqipëri dhe shumë abonentë të  tjerë, na janë qarë se “Dielli” nuk u vete në rregull dhe se shumë herë nuk e marrin gazetën fare.Këta kanë arsye të besojnë se parregullsitë ngjajnë në zyrat lokale të postës. Zyrtarët kompetentë janë të lutur ta marrin këtë çështje në kujdes të tyre”, përfundon komenti vëzhgues.
Ankesa të tilla gjejmë edhe në koleksionin e  viteve 1930-35.


      Dielli kishte rubrika të veçanta për të sjellë shkrimet e gazetave të Shqipërisë për lexuesit e vet.Kryesisht gazeta e vatranëve në vitet ’20 këmbente lëndë me gazetën “Demokratia” në Gjirokastër,”Zëri i Korçës” në Korçë, “Shekulli i Ri” dhe “Oshëtima e Adriatikut” në Durrës,”Gazeta e Re” në Tiranë etj. 
Një nga cilësitë e “Diellit” të para Luftës së Dytë Botërore, ishte e maturia dhe saktësia në përcjelljen e informacionit.Gazeta ruante standardin e profesionalizmit duke cituar burimin e  informacionit.Ishte kjo një nga arsyet që “Dielli” kishte emër të mirë dhe kishte fituar besimin e lexusëve jo vetëm këtu në SHBA, Kanada, Argjentinë, Australi, por edhe në Shqipëri. Rubrika e letrave të këndonjësve ishte tepër interesante dhe me një gjeografi të pasur që shtrihej nga SHBA, Kanada, në Shqipëri e Australi, Argjentinë e Itali, kudo ku kishte shqiptarë. Edhe korrespondencat jashtë Amerikës sjellin ngjarje interesante. Për hapjen e një rruge në Kurvelesh apo në Voskopojë kanë vazhduar diskutimet për tre muaj dhe vinin letra nga krahinat e vendlindjes, ç’ka tregon besimin e madh që kishin lexuesit tek gazeta se ajo do të ndikonte në zgjidhjen e  shqetësimeve të tyre tek qeveria.


           Në vitet 1926-1939 Dielli ka pasur një qëndrim të patundur në mbrojtjen shtetit dhe e regjimit të Mbretit Zog dhe ka promovuar marrdhënie miqsore mes Italisë dhe Shqipërisë, por kishte dhe raste që nuk i kursente kritikat apo polemikat për probleme që nuk shkonin. Gjatë është polemizuar edhe me ligjin e  Qeverisë Shqiptare që ndaloi për një kohë emigrimin e femrës shqiptare,qoftë edhe kur ato kishin të fejuarit apo burrat jashtë (1928). Pas Traktatit të Miqësisë mes ShBA dhe Shqipërisë, problemi merr zgjidhje në favor të femrave dhe “Dielli” duartrokiti “tërheqjen” e Qeverisë dhe të Parlamentit shqiptar me një shënim editorial.


           Dielli kishte korrespondentë dhe abonentë edhe në mërgatën shqiptare në Australi, Argjentinë, Kanada, madje këtu kishte abonentë massive, ngaqë kishte dhe degë të Vatrës. Edhe nga kolonitë vinin letra dhe korrespondenca. Kështu psh nga emigrantët korçarë, që jetonin në Australi, në fillim të viteve ’30, botoheshin letra-lutje që bashkatdhetarët e asaj krahinë të mos merrnin kotë rrugën e stërmundimshme se kontineti i largët po vunate krizën e papunësisë. Korrespondencat sillnin dhe lajme të mërgatës shqiptare në Botë.

  Psh një korrespondencë nga Argjentina flet për një ekspeditë interesante të tre shqiptarëve, që kishin vendosur të eksplornin vendet e Amerikës së Jugut dhe Amerikës qendrore e më pas atë të Veriut. Bashkëpunëtori i ndjek nga afër guximtarët shqiptarë siç i quan ai, të cilët u pritën deri edhe nga presidenti i Uruguajt apo personalitetet e Argjentisë dhe kur komuniteti shqiptar në Buenos Aires, kishte organizuar një pritje të ngrohtë dhe kishte mbledhur një shumë prej 126 dollarë në ndihmë të tyre. Ekspedita përbëhej prej një shqiptari nga
Gjirokastra dhe dy nga Korça, të cilët vunë në lëvizje median gjatë vitit 1928 me aventurën e tyre.

   ***


“Dielli” i ka festuar rregullisht përvjetorët e vet jubilarë. Gjashtëdhjetë vite të shkuara, tek festohej vitlindja e dyzet e “Diellit” , komisioni organizativ konstatonte se “Dielli, mund të thuhet pa frikë se mban rekordin e një gazete liberale me të tërë kuptimin e fjalës.Gazeta ka qenë e lirë dhe në shërbim të shqiptarëve. “Dielli” për shqiptarët e Amerikës ka qenë një shkollë e veçantë. Shumë nga këndonjësit e saj e kanë mësuar gjuhën shqipe nga Dielli.”, shkruhej në buletinin jubilar.
Theksojmë se 40 vjetori i “Diellit”, ashtu si edhe 100 vjetori i sivjetëm, nuk u shënua me  15 shkurt, kur e kishte në fakt ditëlindjen e saktë, por me 14 tetor 1949.
E njëjta gjë ndodhi edhe në festimin e  60 vjetorit të gazetës, në vitin 1969. Ky përvjetor u shty deri në 28 nëntor 1969, por ishte tepër madhështor dhe zgjati tre ditë., ku u organizua sesioni shkencor e ceremoni të veçanta, ku morën pjesë albanologë të njohur, studius dhe intelektualë të spikatur. Ky përvjetor u projektua që dy vite më parë (1967) nga drejtuesit e “Vatrës”, dhe u la në këtë datë për të përkuar me Ditën e Shpalljes së Pavarësisë së Shqipërisë. Atmosferën e këtij përvjetori, Martin Camaj, pjesmarrës në ceremonitë festive, do ta përjetësontë përmes një botimi special tek Shejëzat në numrat 12-13 , të vitit 1969. Në sesionin e parë, të zhvilluar me 28 nëntor, të drejtuar nga Dr. Hamdi Uruçi, u përcollën kumtesat e përgatitura nga studiuesit. Në mjediset e “American Hotel”, ku u zhvillua sesioni shkencor,u hap edhe një ekspozitë e përbashkët e dy mjeshtrave të pikturës,Ibrahim Kodra dhe Lin Delia. Atmosfera ka qenë tepër festive dhe shqiptarët janë mbledhur nga të katër anët e botës siç shprehej Camaj (me përjashtim të Shqipërisë së izoluar).

Një ceremoni madhështore është zhvilluar në paradrekën e 29 nëntorit në Katedralen “Saint Patrick” të Nju Jork-ut, të mbushur plot e përplot me shqiptarë dhe arëbreshë. Mesha është dhënë në gjuhën shqipe.Asistonin vetë Kardinali Cooke dhe peshkopi Stefan Lasko. Monsinjor Zef Oroshi,famulltar i komunitetit katolik shqiptar në SHBA, mbajti lutjen e rastit. Parada që u zhvillua me atë rast ka qenë madhështore. Natyrisht që ky informacion nuk është i ri, është  botuar edhe në Albumin special që bëri Vatra asokohe. Parada ishte mijëra vetëshe. Shqiptarët e Amerikës dhe arbëreshët e ardhur nga Italia parakaluan në Rockfeler Center në mënyrë madhështore, me kostume kombëtare të Shqipërisë dhe arbëreshëve.


      Dhe kemi ardhur në 100 vjetorin e sotëm të “Diellit”. Një 100 vjetor paksa i heshtur, pa vetë “Diellin”, sikur ngjason me një dasëm pa dhëndrrin. Natyrisht që nuk është e drejtë që Dielli të ndërpresë botimin, por kjo para së gjithash i takon vetë Vatrës ta gjykojë. Qarjet që kanë nisë të bëjnë disa nëpër internet apo gazeta për mbylljen e “Diellit”, nuk sjellin zgjidhjen e shqetësimit. E rëndësishme është që të gjithë të kontribuojmë për ta bërë “Diellin” që të ndriçojë sërish. Dhe unë shpresoj dhe besoj se pas kësaj konference shkencore,”Dielli” do të ringjallet,e  kundërta do të jetë e dhimbshme.

Unë besoj në fjalën e kryetarit të Vatrës, z. Agim Karagjozi se “Dielli” do të rinisë sërish rrugën e tij të botimit. Shpresat i shton dhurimi bujar i kryetarit të Shoqatës ”Çamëria”z. Ahmet Xhafo, që bëri dhuratën e  parë një mijë dollarëshe, apo ndjekja e shembullit të tij me të njëjtën shumë prej z. Lekë Gojçaj dhe gatishmëria e të tjerëve. Këtu në sallën e konferencës kushtuar 100 vjetorit të “Diellit”, dhe jashtë saj, ka shumë burra dhe gra bujare që nuk do ta lënë “Diellin” të shuhet! Unë shpresoj!

Foto Kolazh nga Danny Blloshmi